Ο τοπικός πολιτισμός της περιοχής των Τζουμέρκων
Υπόμνημα:

Μνημεία και τόποι μνήμης

Τεμηρίωση υλικού ενότητας.

Τα μνημεία της πολιτισμικής κληρονομιάς στην περιοχή των Τζουμέρκων είναι πολλά και με ιδιαίτερη αξία. Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται τόποι θρησκευτικής λατρείας (βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες και μοναστήρια), με την πλούσια εικονογραφία τους, τόποι επικοινωνίας (γεφύρια,) βιοτεχνικά κτίσματα μεταποίησης πρωτογενών προιόντων, βρύσες  κ.α.  Τα μνημεία πέρα από την υλική τους διάσταση ,  λειτουργούν ως μνημονικοί τόποι και γίνονται πεδία δράσης συμμετέχοντας στη διαδικασία συγκρότησης της πολιτισμικής ταυτότητας των Τzουμερκιωτών. Οι εκκλησίες και τα μοναστήρια των Τζουμέρκων αποτελούν μνημεία του παρελθόντος που οριοθετούν τον χώρο αλλά και τον χρόνο της κοινότητας με τις θρησκευτικές πανηγύρεις να λειτουργούν ως συμβολικά ορόσημα γύρω από τα οποία συναρθρώνεται η συλλογική μνήμη του τόπου. Η τεχνοτροπία των τοιχογραφιών και των φορητών εικόνων αποκαλύπτει τις σχέσεις με τα γειτονικά χωριά και την ευρύτερη περιοχή της Ηπείρου καθώς και τις επιρροές από την Ανατολή και τη Δύση. Αγιογράφοι από τους Καλαρρύτες  οργανωμένοι σε ομάδες, όπως αυτοί που αγιογράφησαν το Παρεκκλήσι του Προδρόμου (1737) στο μοναστήρι της Βύλιζας, δραστηριοποιούνται στο χώρο της νοτιοανατολικής Ηπείρου και της δυτικής Θεσσαλίας από το 1700 έως και το 1811 όπως φανερώνουν οι υπογραφές στα έργα τους. Στον ίδιο χώρο δραστηριοποιούνται και ζωγράφοι από την περιοχή των Κατσανοχωρίων.

Τα γεφύρια  διευκολύνουν την επικοινωνία και τις μετακινήσεις των κατοίκων. Το πλούσιο υδάτινο απόθεμα της περιοχής επέτρεψε την εκτεταμένη  κατασκευή και την χρήση βιοτεχνικών μεταποιητικών κτίσματων που λειτουργούσαν με την δύναμη του νερού (νερόμυλοι, νεροτριβές, μαντάνια)και εξυπηρετούσαν τις ανάγκες των ανθρώπων όπως επίσης και οι πολυάριθμες  βρύσες  που κυριαρχούν με την αρχιτεκτονική και την σημασία τους σε όλα τα χωριά. Οι νερόμυλοι, οι νεροτριβές, διάσπαρτοι στον ορεινό χώρο κοντά σε ρέματα σήμερα χρησιμοποιούνται όλο και λιγότερο αλλά εντοπίζεται ενδιαφέρον για την αναπαλαίωση τους στην προοπτική της ανάδειξης τους ως υπαίθρια μουσειακά εκθέματα.

Αρκετά αντικείμενα, συνδεδεμένα με τον καθημερινό βίο και πολιτισμό της προβιομηχανικής κοινωνίας που παρέμειναν σε χρήση μέχρι το 1950 περίπου διασώθηκαν και  συγκροτούν σήμερα μικρά  μουσεία και συλλογές  που οργανώνονται είτε με ιδιωτική πρωτοβουλία είτε από θεσμικούς φορείς (συλλογή Γκολφινόπουλου, μουσείο Κώστα Κρυστάλλη, μουσείο Κώστα Αυδίκου, μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Ζωής, μουσείο Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Τζουμέρκων ). Τα αντικείμενα αυτά συνιστούν σήμερα ,πολιτισμική κληρονομιά και τόπους υλικής μνήμης και πεδία συγκρότησης της τοπικής πολιτισμικής ταυτότητας των ανθρώπων του τόπου.Μια σημαντική μουσειακή συλλογή θεματικού χαρακτήρα συνιστά επίσης η συλλογή των φορητών εικόνων της Μονής Βύλιζας στο Ματσούκι.