Ο τοπικός πολιτισμός της περιοχής των Τζουμέρκων
Υπόμνημα:

Εισαγωγή συνέχεια

Η ως τώρα μελέτη και χαρτογράφηση του τοπικού πολιτιστικού συστήματος της περιοχής  των Τζουμέρκων μας δείχνει ότι οι συντελεστές του ανέπτυξαν μια πολύπλευρη δυναμική που βασίστηκε στην ήπια οικειοποίηση του περιβάλλοντος ή μάλλον στη διαλεκτική,  προσαρμοστική στην ορεινότητα,  σχέση που ανέπτυξαν μαζί του, στην επιβαλλόμενη από τις κύριες παραγωγικές δραστηριότητες κινητικότητα, στη συμβιωτικότητα των διάφορων εθνοτικών, επαγγελματικών κλπ ομάδων που μοιράζονταν το χώρο. Από μέρους μας έγινε προσπάθεια να  ερευνηθεί και να αποτυπωθεί στον πολιτιστικό χάρτη το απόθεμα εκείνο που έστω αδρά σκιαγραφεί  το  δια –τοπικό καταρχήν πολιτισμικό σύστημα  των Τζουμέρκων και προβάλλεται η πραγματικότητα του  κοινού , συμβιωτικού πολιτισμού της Ορεινότητας    που συνίσταται ωστόσο από τις επί μέρους τοπικές,  εθνοτοπικές, πολιτισμικές ιδιαιτερότητες . Ο Πολιτισμός αυτός είναι κατά βάση συνυφασμένος με τη δραστηριότητα της κτηνοτροφίας και της συμπληρωματικότητας της γεωργίας, της βιοτεχνικής μεταποίησης , του εμπορίου και των τεχνιτών, όπως ασκήθηκαν στα δεδομένα  των παραδοσιακών  , προκαπιταλιστικών  δομών και σχέσεων  και σε αυτά της μετάβασης από τον 19ο αι. και εξής.  Τα ίχνη αυτού του πολιτισμού, ως μνημεία, ως μνήμη, ως λόγος, ως νοοτροπία και ως πράξη είναι παντού και πολλά και  αποτυπώνουν τις  συνέχειες και τις μακρές διάρκειες, τις ασυνέχειες ,τις ρήξεις και τις τομές  που βίωνε ο τόπος και οι άνθρωποί του στο χρόνο.  Λόγω του ευρύτατου ερευνητικού πεδίου , του πολυεπίπεδου πολιτισμικού πλούτου της περιοχής,  η έρευνα επικεντρώθηκε στη συνέχεια στην ανάδειξη της πολιτισμικής υποενότητας των Βλάχικων χωριών (Παλαιοχώρι,  Συρράκο,   Καλαρρύτες,  Βαθύπεδο,  Ματσούκι) .  Πρόκειται για μια ξεχωριστή εθνοτοπική πολιτισμική ομάδα κυρίαρχη , λόγω των δραστηριοτήτων της και της δυναμικής της. Είναι δεμένη με την δραστηριότητα της μετακινούμενης  κτηνοτροφίας και των μεγάλων κοπαδιών, με την μεταποίηση και την εμπορία των προϊόντων της  από τον 18ο αι.  ( τυροκομικά προϊόντα , μάλλινες  υφαντές κάπες) με τους εμπόρους των μεγάλων αποστάσεων , με τους ραφτάδες ( Συρράκο)  και τους ασημουργούς ( Καλλαρύτες) που τους συναντούμε σε όλον τον νοτιοευρωπαϊκό αλλά και οθωμανικό κόσμο.   Είναι τέλος δεμένη με σημαντικά πολιτισμικά  και θρησκευτικά μνημεία, όπως αυτά της Ι. Μονής Κηπίνας, των Ναών του Συρράκου  και   της Ι. Μονής Βύλιζας , μνημεία που τεκμηριώνουν το επίπεδο του πολιτισμού και  της δυναμικής του τόπου .

Τον  κεντρικό ωστόσο άξονα της ως τώρα έρευνας και της αποτύπωσης των αποτελεσμάτων της  στον πολιτιστικό χάρτη  και στον δικτυακό κόμβο τον συνιστά, όπως προαναφέρθηκε,  το χωριό Ματσούκι  και το μέγιστο  πολιτισμικό του στοιχείο, το Μοναστήρι της Παναγιάς της Βύλιζας .  Και αυτό  γιατί το έργο υλοποιήθηκε  με την υποστήριξη και τη συνεργασία του Πολιτιστικού και Μορφωτικού Συλλόγου Κοινότητας Ματσουκίου Ιωαννίνων Η Βύλιζα, που είναι και ο  αποδέκτης και χρήστης του.  Τα μέλη του  προαναφερόμενου Συλλόγου στήριξαν και διευκόλυναν  με πολλούς τρόπους την έρευνά μας , κυρίως την επιτόπια έρευνα,  παρέχοντας μας πολυήμερη φιλοξενία, δυνατότητα μελέτης στη βιβλιοθήκη και  στη μουσειακή συλλογή των φορητών εικόνων, διευκόλυνση των επαφών μας κλπ. Εκφράζονται και από εδώ οι θερμές μας ευχαριστίες σε όλους και  ιδιαίτερα  στον κ. Αθανάσιο Μακρή, Τ. Μακρή.  Σημαντική επίσης ήταν η υποστήριξη της Εκκλησιαστικής Επιτροπής της Ι. Μονής Βύλιζας και ιδιαίτερα του  ιερέα  του χωριού, Χρήστου Μακρή, του   Αθ. Μακρή, του Τάκη Μακρή.  Χωρίς την συμβολή τους και την βοήθεια θα ήταν αδύνατη η διεξαγωγή της έρευνάς μας στο Μοναστήρι  και οπουδήποτε χρειάστηκε. Είναι άλλωστε  οι άνθρωποι και οι φορείς που με τις αθόρυβες,  σημαντικές ωστόσο για την προστασία της πολιτισμικής, πράξεις τους, δημιούργησαν  και σε μας την ανάγκη να μελετήσουμε και να αναδείξουμε προς όφελος της έρευνας και της τοπικής κοινωνίας, τον πολιτισμό του τόπου τους . Αναφέρω ενδεικτικά ότι με τις  επίμονες,  μακροχρόνιες προσπάθειες,  παρεμβάσεις και δράσεις η  Μοναστηριακή Επιτροπή της Ι.Μ. Βύλιζας,  ο   Πολιτιστικός  και Μορφωτικός Σύλλογος  Κοινότητας Ματσουκίου Η Βύλιζα και οι κάτοικοι του χωριού  αναστήλωσαν και κατέστησαν λειτουργικό και επισκέψιμο  το μοναστήρι της Βύλιζας , συντήρησαν και προστάτευσαν  σε ειδικά διαμορφωμένο μουσειακό, επισκέψιμο,  χώρο  τις φορητές εικόνες και άλλα κειμήλια του μοναστηριού , διαφύλαξαν και διαθέτουν για την έρευνα  τα σπάνια χειρόγραφά του .

Επισημαίνεται ότι ο πολιτισμός ορίζεται και  νοείται από μέρους μας ως ολότητα, περιλαμβάνει δηλαδή το σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας ( την οικονομία, την  κοινωνία, το πολιτισμικό εποικοδόμημα) ως συνάρθωση και όχι ως αυτόνομων επιπέδων δεδομένου ότι η  κοινωνική πραγματικότητα εμφανίζεται να  αρθρώνεται πολύπλοκα στο εσωτερικό κάθε συνόλου έτσι ώστε να μη διαμορφώνεται ξεχωριστά η ιστορία του υλικού πολιτισμού και η ιστορία της κοινωνικής και συλλογικής συνείδησης.

Υπό αυτήν την θεώρηση της έννοιας και του περιεχομένου του  πολιτισμού,  έγινε η θεματική κατηγοριοποίηση του υλικού, η  μελέτη και η ανίχνευση της  πολιτισμικής φυσιογνωμίας της περιοχής.  Προσεγγίζεται καταρχήν η υλική διάσταση του πολιτισμού , που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο τη βάση και εδώ εντάσσεται το φυσικό περιβάλλον και  οι τρόποι ιδιοποίησής  του από τον άνθρωπο, οι παραγωγικές δραστηριότητες του τόπου, η  οργάνωση του δομημένου χώρου, η καθημερινή ζωή κλπ. Αποτυπώνονται στη συνέχεια οι παραδοσιακές κοινωνικές δομές και σχέσεις,  και επιδιώκεται να φανεί η σχέση θεσμών όπως η οικογένεια , η κοινότητα  με την οικονομία, και με το πολιτισμικό επίπεδο. Παρουσιάζονται τέλος μορφές και όψεις  του λεγόμενου πνευματικού πολιτισμού ( στοιχεία της προφορικής παράδοσης, είδη της λαϊκής λογοτεχνίας, όψεις της παραδοσιακής τέχνης και αισθητικής ) και επιχειρείται  η προσέγγισή τους   ως κοινωνικών και πολιτισμικών  φαινομένων.

Αναλυτικότερα οι βασικές θεματικές κατηγορίες – στο εσωτερικό των οποίων εντάσσονται συναφείς θεματικές υποκατηγορίες, είναι:

– Ο Υλικός βίος και πολιτισμός
– Τα Μνημεία και οι τόποι μνήμης
– Οι παραδοσιακές κοινωνικές δομές και σχέσεις  – Οι μετασχηματισμοί
– Ο κόσμος των ηθών και των Εθίμων
– Συλλογική παράδοση και μνήμη
– To παρόν του παρελθόντος, με καταγραφή των πολιτιστικών συλλόγων και των  πολιτιστικών εκδηλώσεων   που ενεργοποιούν πτυχές του παρελθόντος και δομούν  ταυτότητες του παρόντος.
Η χάραξη  δύο Πολιτιστικών διαδρομών τουριστικά αξιοποιήσιμων και ικανών να συμβάλλουν στην τοπική ανάπτυξη με ποιοτικούς όρους.

Η παρούσα μελέτη και προβολή του τοπικού πολιτισμού της περιοχής των Τζουμέρκων βασίζεται  στην διεπιστημονική προσέγγιση και στη συνεργασία πολλών επιστημών.  Για τη συγκέντρωση του υλικού  βασίστηκε στην  επιτόπια- εθνογραφική και αρχαιολογική   έρευνα, στην καταγραφή και τη μελέτη της βιωμένης εμπειρίας και της μνήμης  των ανθρώπων του τόπου, στις γραπτές  πηγές , στην  τοπική βιβλιογραφία , στη συγκέντρωση και στη μελέτη λαογραφικού, φωτογραφικού και άλλου σχετικού υλικού που βρίσκεται σε αρχεία, ιδιωτικές συλλογές, σε μουσειακές επίσης Συλλογές.  Αναφέρεται ενδεικτικά το Αρχείο Χειρογράφων εργασιών Φοιτητών Λαογραφίας  της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων  ( της περιόδου 1964 – 1980)  που περιέχει ενδιαφέρον λαογραφικό υλικό και από την περιοχή των Τσουμέρκων.  Το υλικό αυτό μελετήθηκε και  κατά το μεγαλύτερο μέρος του καταχωρήθηκε στον χάρτη ως πολιτιστικό απόθεμα.. Ένας σημαντικός επίσης αριθμός χειρογράφων του Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας (ΚΕΕΛ) της Ακαδημίας Αθηνών εμπεριέχει αντίστοιχο υλικό και γίνεται αναφορά του στον  πολιτιστικό χάρτη. Σύντομα μάλιστα τα πολύ σημαντικά χειρόγραφα του Δημητρίου Οικονομίδη, που αποτελούν το προϊόν των λαογραφικών του  αποστολών στην Ήπειρο κατά την περίοδο 1951 – 1967 θα δημοσιευτούν  στη σειρά : Πηγές του Λαϊκού Πολιτισμού και θα είναι προσβάσιμα και ηλεκτρονικά.  Μελετήθηκε επίσης διεξοδικά και καταχωρήθηκε στον πολιτιστικό χάρτη, η μουσειακή συλλογή εικόνων της Ι.Μ. Βύλιζας , όπως και η  επιτοίχια εικονογραφία της,  η ιδιωτική φωτογραφική συλλογή του Δημητρίου Καλούσιου ,οι ιστοσελίδες  τέλος κοινοτήτων και δήμων, πολιτιστικών συλλόγων, και άλλων φορέων που αποτυπώνουν πτυχές της ιστορίας και όψεις του τοπικού πολιτισμού .

Είναι επομένως πολλές οι ευχαριστίες που οφείλονται  στους  παραπάνω φορείς και στα  άτομα που διευκόλυναν την έρευνά μας ή παρείχαν υλικό για μελέτη και καταχώρησή του στον πολιτιστικό χάρτη. Ξεχωριστές ευχαριστίες οφείλουμε  στον τοπικό λόγιο Δημήτριο Καλούσιο  ο οποίος στάθηκε με το δημοσιευμένο έργο του για το χωριό Ματσούκι πολύτιμος οδηγός στη δική μας έρευνα και παρείχε για έρευνα και καταχώρηση στον πολιτιστικό χάρτη την  αξιόλογη συλλογή παλιών ανέκδοτων φωτογραφιών του χωριού Ματσουκίου. Ευχαριστίες οφείλονται επίσης στην Λαογραφική και Ιστορική Εταιρεία Τζουμέρκων και ειδικότερα στο μέλος της τον κ. Αθανάσιο Μπαζιούκα,  στο Πνευματικό Κέντρο Συρράκου και κυρίως στον κ. Ντότη  για όλες τις πληροφορίες του, στον Παπαγιώργη Καρακίτσο, ιερέα των Μελισσουργών , στον κ. Ζιάγκλη Ναπολέοντα, κάτοικο Καλαρρυτών, στους προαναφερόμενους για άλλη μια φορά φορείς και άτομα του χωρίου Ματσουκίου που μοιράζονται μαζί μας αυτό το έργο και ξεχωριστά τους ανθρώπους που μας κατέθεσαν προφορικές μαρτυρίες και ξεδίπλωσαν τη μνήμη τους.

Οι συντελεστές του έργου είναι.

Μπάδα Κωνσταντίνα, καθηγήτρια του τμήματος Ιστορίας – Αρχαιολογίας του Π. Ιωαννίνων, επιστημονικά υπεύθυνη και ερευνήτρια
Μεράντζας Χρήστος, επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Διαχείρισης Πολιτισμικού περιβάλλοντος και Νέων Τεχνολογιών του Π. Πατρών, ερευνητής
Ζήνας Νικόλαος, PhD στην Γεωπληροφορική, υπεύθυνος της ανάπτυξης της Ηλεκτρονικής Βάσης Δεδομένων, του παρόντος διαδικτυακού κόμβου, των Πολιτιστικών Χαρτών (βάσει και χρήσης GPS) και της αποτύπωσης στον χάρτη των Πολιτιστικών διαδρομών
Ζαχαράκης Νικόλαος, υποψήφιος διδάκτωρ στη Λαογραφία ( Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), ερευνητής
Μπέλλου Ευγενία, κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ερευνήτρια
Τσομώκου Μαρία, εξωτερική συνεργάτης υποψήφια διδάκτωρ ( Πάντειο Πανεπιστήμιο), υπεύθυνη του σχεδιασμού, και της χάραξης των πολιτιστικών διαδρομών.

Μπάδα Κωνσταντίνα
Επιστημονικά υπεύθυνη.


[1]Το ερευνητικό υποέργο εκπονήθηκε από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Ιστορίας – Αρχαιολογίας με επιστημονική υπεύθυνο την καθηγήτρια Κωνσταντίνα Μπάδα στα πλαίσια του προγράμματος «Νέα Γνώση» της δράσης  Προγράμματα Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης, συγχρηματοδοττούμενο  από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης- ΕΤΠΑ και από εθνικούς πόρους μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ – ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ – ΗΠΕΙΡΟΥ 2007-2013» του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ 2007-2013).