Ο τοπικός πολιτισμός της περιοχής των Τζουμέρκων
Υπόμνημα:

Εικόνα 39: Ο άγιος Νικόλαος ο Μύρων

e39

Εκτός από τις μορφές μιας καλλιτεχνικής δισημίας, φυσικά στοιχεία ενός ανοιχτού πολιτισμικού περιβάλλοντος και της λειτουργικής του συνάφειας με τη δυτική ζωγραφική παράδοση, στα τέλη του 18ου αιώνα-αρχές του 19ου αιώνα έχουμε το σχηματισμό της απτής πλέον φυσιογνωμίας της σταδιακής αλλοίωσης του χαρακτήρα της βυζαντινής παράδοσης, όπου η τέχνη ως αίσθηση, εκφραστικότητα και πραγμάτωση εξαντλείται στο πλαίσιο μιας χειροτεχνικής δραστηριότητας. Γραμμικότητα, επίπεδες μορφές, έντονα χρώματα, μεγάλα μάτια, έντονη σχηματοποίηση, διαμορφώνουν το αντικειμενικό περιβάλλον της τέχνης που αντιπροσωπεύει μια εικόνα του αγίου Νικολάου [επιγραφή: ὁ Ἅγιος Νικόλαος ὁ μυραίων] εικονιζόμενου να ευλογεί με το δεξιό χέρι και να κρατά κλειστό ευαγγέλιο στο αριστερό[1], η οποία θα μπορούσε να ανήκει στο χώρο της εκφραστικής, όχι όμως και χρωματικής, επήρειας του τρόπου ζωγραφικής των ζωγράφων από τα Κατσανοχώρια του α΄ μισού του 19ου αιώνα. Γνωρίζουμε άλλωστε πως οι ιερείς Κωνσταντίνος και Στέργιος, συνεπικουρούμενοι από τους Χριστόδουλο και Ιωάννη, ζωγράφισαν το 1793 το καθολικό της μονής Βύλιζας. Ο τύπος του ημίσωμου μετωπικού αγίου Νικολάου, ο οποίος πλαισιώνεται από την Παναγία τον Χριστό, προσφέροντάς του τα σύμβολα του αρχιερατικού του αξιώματος, απαντά σε κρητικές εικόνες του 15ου αιώνα[2], καθώς και σε εικόνες των μονών της Νήσου Ιωαννίνων, όπως σε μια εικόνα του 16ου αιώνα από τη μονή Ελεούσας ή σε μια άλλη του τέλους του 18ου/αρχές του 19ου αιώνα από τη μονή Ντίλιου[3].

Εκτός του Ηπειρωτικού χώρου, μας είναι ενδεικτικά γνωστός σε εικόνα του α΄ μισού του 17ου αιώνα από το Μουσείο Ζακύνθου[4], καθώς και σε εικόνα του 1799 από τη μονή Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους[5]. Επιπλέον, αυτή η διχρωμία έντονου μπλε και κόκκινου μας είναι γνωστή από εικόνες του α΄ μισού του 19ου αιώνα του βορειοελλαδικού χώρου[6],  προερχόμενες από τον Άγιο Νικόλαο στο Δήμο Αμυνταίου Φλώρινας. Το ίδιο θέμα το βρίσκουμε επίσης σε άλλες δύο εικόνες του 16ου και 17ου αιώνα αντίστοιχα από τη συλλογή Κανελλοπούλου στην Αθήνα[7].

[1]. Στο κάτω μέρος της εικόνας διαβάζουμε με δυσκολία την επιγραφή: […]ια εξόδων Αναγνώστου Βασιλήου […].
[2]. Εικόνες της Κρητικής Τέχνης 1993, 518-519, αρ. κατ. 164 (λήμμα Μπορμπουδάκης, Μ.).
[3]. Γαρίδης – Παλιούρας 1993.
[4]. Αχειμάστου-Ποταμιάνου 1997, 146-147, αρ. 36.
[5]. Θησαυροί του Αγίου Όρους 1997, 192, αρ. κατ. 2.130 (λήμμα Τόσκα, Λ.).
[6]. Τσιλιπάκου 2006, 81-82, εικ. 84-102.
[7]. Σκαμπαβίας – Χατζηδάκη 2007, 238-239 (λήμμα Βαλάκου, Π.) και 324-325 (λήμμα Χατζηδάκη, Ν.).