Ο τοπικός πολιτισμός της περιοχής των Τζουμέρκων
Υπόμνημα:

Εκκλησίες και μοναστήρια

Με ελάχιστες εξαιρέσεις τα σωζόμενα εκκλησιαστικά μνημεία στον ορεινό όγκο των Τζουμέρκων χρονολογούνται από τον 17ο αιώνα και έπειτα. Το γεγονός μπορεί να αιτιολογηθεί αν αναλογιστούμε την ταραγμένη ιστορία του τόπου με τις αλλεπάληλες πυρπολήσεις και καταστροφές που υπέστησαν οι οικισμοί κατά την διάρκεια επιδρομών και ένοπλων συρράξεων. Καθ’ όλη την διάρκεια της οθωμανικής περιόδου μάλιστα τα μοναστήρια εκτός από θρησκευτικά ιδρύματα λειτούργησαν και ως χώροι φιλοξενίας περαστικών, περίθαλψης ασθενών και ως καταφύγια των κατατρεγμένων από τους κατακτητές.

Η θέση τους, ο αρχιτεκτονικός τύπος, τα υλικά δομής, η κατασκευή τους, το εικονογραφικό πρόγραμμα, η τεχνοτροπία των τοιχογραφιών, οι φορητές εικόνες φανερώνουν τις αντίστοιχες σχέσεις των χωριών, τις τεχνοτροπικές επιρροές ανάμεσα τους αλλά και από άλλες περιοχές ενώ παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τις μετακινήσεις των μαστόρων και των καλλιτεχνών στην ευρύτερη περιοχή. Μεταξύ των μοναστηριών ξεχωρίζουν εκείνα της Κηπίνας και της Βύλιζας αφιερωμένα στην Θεοτόκο καθώς και η μονή της Αγίας Αικατερίνης στον Καταρράκτη και η Ιερά μονή Πλάκας ή Μουχουστίου που βρίσκεται κοντά στο ομώνυμο γεφύρι στην κοινότητα των Ραφταναίων. Αξιόλογα δείγματα μεταβυζαντινής τέχνης συναντά κανείς και στο εσωτερικό των διατηρητέων οικισμών του Συρράκου και των Καλαρρυτών, όπως ο ναός του Αγίου Γεωργίου (Συρράκο) και του Αγίου Νικολάου (Καλαρρύτες). Εκτός από τους κεντρικούς αυτούς ναούς που λειτουργούν ως άξονας αναφοράς για το σύνολο των μελών της κοινότητας, αποδήμων και μη, συναντά κανείς και μια σειρά από εξωκκλήσια, χτισμένα περιμετρικά του οικισμού. Στο Ματσούκι εκτός από τον ενοριακό ναό που είναι αφιερωμένος στην Αγία Παρασκευή υπάρχουν πέντε ακόμη εξωκκλήσια (Αγίου Αθανασίου, Αγίου Νικολάου, Αγίου Κωνσταντίνου, Παναγίας και Αγίου Θεοδώρου). Ιδαίτερης σημασίας είναι επίσης η Ιερά Μονή του Αγίου Γεωργίου στο Βουλγαρέλι και η Ιερά Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου στους Μελισσουργούς.